Nutteloze feiten

De afgelopen jaren heb ik talloze nutteloze feiten verzameld, samen met Hein Meijers – voormalig hoofd communicatie van wetenschapsorganisatie NWO en tevens goede vriend. Dat heeft geresulteerd in een reeks – handzame boekjes, zowel als vuistdikke versies. Het begon in 2003 met Groot Lexicon van nutteloze feiten – 666 dingen die u echt niet wilt weten en eindigde in 2017 met De Encyclopedie van Nutteloze Feiten.

Even ter toelichting, de term ‘nutteloze feiten’ is een beetje pesterig, uitdagend bedoeld en is natuurlijk niet feitelijk correct. Het ene nutteloze feitje is het andere niet. Dat schollevaar en aalscholver synoniemen plus anagrammen zijn bijvoorbeeld is ietwat nutteloos wellicht (alhoewel kennis altijd het leven verrijkt), dat de kust bij Den Haag zich ondanks een stijgende zeespiegel westwaarts uitbreidt is onmiskenbaar nuttige kennis: het vertelt iets over het wezen van een delta (aanslibbing) en het relativeert de gevaren van de stijgende zeespiegel, althans in onze contreien.

 

Nummer 13 (14 november 2018)

Oud Beijerland is genoemd naar Sabina van Beieren.

Toelichting: Oud Beijerland, de ‘hoofdstad’ van de Hoekse Waard, komt aan zijn naam omdat in 1557 graaf Lamoraal van Egmont (die later in Brussel zou worden onthoofd, aanleiding voor de Tachtigjarige Oorlog) landheer werd over het eiland dat was ontstaan bij de Sint Elizabeths-vloed. Hij noemde zijn nieuwe gebied naar zijn vrouw, Sabina van Beieren.

 

Nummer 12 (8 november 2018)

De koe achter het vaccin heette  Blossom en hangt in een Londens ziekenhuis.

Toelichting: Het woord vaccin is afgeleid van vacca, Latijn voor koe. Dat komt omdat het eerste vaccin koepokvirus bevatte. De Engelse arts Edward Jenner wist dat melkmeisjes die met koepokken besmet waren en daardoor een tamelijk milde ziekte opliepen nooit de echte en levensgevaarlijke pokken kregen. En dus haalde hij in mei 1796 uit de zweren van Sarah Nelms pus waarmee hij de achtjarige James Phipps (zoon van zijn tuinman) inentte. Het was de eerste succesvolle vaccinatie uit de geschiedenis. Sarah Nelms had de koepokken gekregen toen ze de koe Blossom melkte. De huid van Blossom hangt nog steeds in het St. George’s Hospital in Londen.

 

Nummer 11 (31 oktober 2018)

De beste Marokkaanse slager van Rotterdam is Lakarusch op de Nieuwe Binnenweg. Het lijkt bij uitstek een Marokkaanse naam maar is een Hollandse afkorting in de horeca-traditie (hotel-restaurant-café): lam-kalf-rund-schaap. Vanzelfsprekend staat er geen va (varken – onrein!) bij. Er wordt wel kip verkocht en dus had de slager ook Lakararuschki kunnen heten, op zijn Russisch.

 

Nummer 10 (24 oktober 2018)

De Rotterdamse Maastunnel uit 1942 was de eerste afzinktunnel in Europa. Bij deze techniek wordt gebruik gemaakt van tunnelstukken met ballasttanks. Die worden gevuld met water waarna ze zinken en zakken in een vooraf gebaggerde geul onder water.

Toelichting: De eerste afzinktunnel ter wereld was uit 1910, in Michigan (Verenigde Staten). De Rotterdamse Maastunnel uit 1942 was de eerste Europese waarbij deze unieke methode is toegepast. Die nog steeds zeer eigentijds is: de verbinding tussen Hongkong, Zhuhai en Macau die in 2018 is geopend, eenderde brug, tweederde tunnel, ruim 50 kilometer lang, stoelt ook op de afzinkmethode. Vandaag de dag is het boren van tunnels – niet alleen in rotsgrond zoals in Zwitserland – ook populair, zelfs in de drassige Hollandse bodem. De eerste boortunnel in Nederland was de Heinenoordtunnel uit 1999.

Nummer 9 (17 oktober 2018)

De allereerste in de wereld waargenomen micro-organismen of ‘kleine dierckens’ zoals Antoni van Leeuwenhoek ze in 1674 noemde, kwamen uit De Ackerdijkse plassen, vlak boven het Rotterdamse vliegveld Zestienhoven.

Toelichting: Antoni van Leeuwenhoek gebruikte water uit het Berkelse Meer, vier à vijf kilometer ten zuidoosten van Delft. Dat is verdwenen bij de turfwinning, maar bevond zich boven vliegveld Zestienhoven, ergens tussen het dorpje Zweth en de plek waar nu de Ackerdijkse plassen zijn.

(Bron: Lens on Leeuwenhoek)

Nummer 8 (10 oktober 2018)

De genetische verschillen tussen mensen in India zijn op zijn minst drie maal zo groot als die tussen Europeanen.

Toelichting: Europa en India zijn ongeveer even groot. Indiërs stammen af van twee populaties, een blanke Europese en een donkerder Oost Aziatische. Die twee etnische groepen mengen – mede door het strenge kastenstelsel – slecht.

(Bron: David Reich, Who we are and how we got here , pagina 143)

Nummer 7 (3 oktober 2018)

Lelystad is uniek. Er zijn heel wat steden die naar een politicus of staatshoofd zijn vernoemd: Washington in de Verenigde Staten, Sint Petersburg in Rusland, Willemstad op Curaçao en Willemsdorp in Nederland. Soms is een heel land naar een persoon vernoemd: Rhodesië, het huidige Zimbabwe. Maar een stad naar een ingenieur noemen (ir. Cornelis Lely, die de Zuiderzeewerken bedacht), dat gebeurt niet vaak. In Nederland wel – indachtig het credo: God schiep de wereld maar de Hollanders schiepen Holland.

Nummer 6 (26 september 2018)

In ‘Barbertje moet hangen’ zit een persoonsverwisseling. Eigenlijk zou de uitdrukking moeten luiden: De man van Barbertje moet hangen.

Toelichting: Het spreekwoord ‘Barbertje moet hangen’ betekent dat wanneer er iets fout gaat er altijd iemand de schuld moet krijgen, of hij het nu wel of niet heeft gedaan. Het is gebaseerd op een tekst van Multatuli waarin ene Lothario er van wordt beschuldigd dat hij Barbertje heeft vermoord. De rechter zegt: die man moet hangen. Dus eigenlijk zou het spreekwoord moeten luiden: Lothario moet hangen. Of: de man van Barbertje moet hangen.

(Bron: Onze Taal)

Nummer 5 (19 september 2018)

De dinosaurussen zijn uitgestorven zonder ooit een bloem te hebben gezien.

Toelichting: De eerste planten deden aan ongeslachtelijke voortplanting. Bloemen, hun geslachtsorganen, ontstonden weliswaar al meer dan 100 miljoen jaar geleden maar zijn zich pas over de wereld gaan verspreiden in dezelfde periode (het Krijt) als de dinosaurussen uitstierven.

(Bron: Stephen Brusatte, schrijver van een boek over dino’s, in gesprek met de Volkskrant op 15 september 2018)

Nummer 4 (12 september 2018)

De aardbei is een wonderbaarlijk wezen. In de eerste plaats is het de enige vrucht met zaad aan de buitenkant (bij een appel bijvoorbeeld zit het klokhuis binnenin). Dan heeft de aardbei ook nog eens de luxe om te kunnen kiezen tussen seks dan wel ongeslachtelijke voortplanting. Wanneer de omstandigheden dubieus zijn, bijvoorbeeld aan de rand van een weide, dan neemt de aardbei risico en gaat dus voor seks.

(Bron: Hein Meijers en Simon Rozendaal, De Encyclopedie van Nutteloze Feiten, pagina 13)

Nummer 3 (5 september 2018)

Mensen met een Afrikaanse (zwarte) achtergrond hebben geen DNA van Neanderthalers, blanken (mensen met een Europese of Noord-Afrikaanse) etnische herkomst plus Aziaten hebben 1 tot 2 procent DNA van Neanderthalers. Aziaten iets meer dan Europeanen en Noord-Afrikanen.

(Bron: David Reich,  Who we are and how we got here, pagina 36)

Nummer 2 (29 augustus 2018)

Op de plek waar zich nu het torentje van Mark Rutte bevindt – het Binnenhof, midden in Den Haag – was 5.500 jaar geleden de branding. Ondanks de zeespiegelstijging verplaatst de Nederlandse kust zich al duizenden jaren westwaarts.

(Bron: Salomon Kroonenberg, Spiegelzee, pagina 144)

Nummer 1 (25 augustus 2018)

In Capelle aan den IJssel, vlak bij Rotterdam, bevindt zich de wijk Schollevaar. De naam ervan is
afgeleid van de aalscholver. Aalscholver en schollevaar zijn niet alleen synoniemen maar ook

anagrammen – woorden met dezelfde letters maar in een andere volgorde (zoiets als boenen en o-benen).

(Bron: Wikipedia)